و خواندن و گفتن و ياد گرفتن و با يك ديگر مكافات كردن . 188 - الصّمت حكم و قليل فاعله . ( 1 ) خاموشى حكمت است و اندك است كنندهء آن يعنى هر عاقلى داند كه خاموشى صلاح دو جهانست و با اين همه كس آن را بجاى نيارد . يكى را گفتند كه : چرا پيوسته خاموش ميباشى ؟ - گفت : زبانم چون گرگ است ترسم كه چون فرو گذارم مرا بخورد « 1 » . « 2 » [ لقمان حكيم در نزديك حضرت داود عليه السّلام شد و وى زره ميبافت لقمان خواست كه بداند و ليكن نپرسيد ساعتى بود داود عليه السّلام آن زره در پوشيد و گفت : نيك پيراهنى است براى جنگ پس وى با خود گفت : بهر حال صبر كردن حكمتست . 189 - الرّزق أشدّ طلبا للعبد من أجله . ( 2 ) روزى سخت‌تر ميطلبد بنده را از أجلش ؛ و فايدهء اين خبر آنست كه شخص

--> ( 1 ) بايد دانست كه اصل نسخه در اينجا مشوّش است زيرا از اينجا قسمتى از عبارت ساقط شده و اشتباها بجاى ديگرى گذاشته شده است و ما آن قسمت ساقط از اينجا و منقول در جاى ديگر را بجاى خود آورده و باوّل و آخر آن قلّابى ( كروشهء ) ميگذاريم تا معلوم شود كه قسمت مشار اليها كدام است و در ذيل صفحه نيز باندكى از دليل آن اشاره ميكنيم تا خوانندگان بدانند كه اصل كتاب بطور حتم چنين بوده است . ( 2 ) عبارت ميان دو قلاب در صفحهء هفتاد و هشت نسخهء متعلّق بكتابخانهء مركزى دانشگاه ( شمارهء 127 ) ذكر شده است و از اوّل سطر پنجم آغاز مىشود در صورتى كه جاى آن بطور قطع و يقين اينجاست كه صفحهء شصت و سوّم همان نسخه مىباشد ( رجوع شود بسطر چهاردهم آن صفحه ) و عبارت آن سطر اين است « زبانم چون گرگست ترسم كه چون فرو گذارم مرا بخورد و حضرت أمير المؤمنين على عليه السّلام فرمايد كه تجارت‌كننده فاجر و بدكار بود » پس چنان كه ملاحظه مىشود عبارت متن كه در ميان دو قلاب قرار دارد از وسط اين سطر افتاده و در پانزده صفحه بعد قرار گرفته است به اين صورت : « من يزرع خيرا يحصد رغبة ، و من يزرع شرّا يحصد ندامة ؛ لقمان حكيم در نزديك حضرت داود ( تا آخر ) » دليل بر اين مدعا صدر و ذيل عبارت است زيرا صدر عبارت قصّهء لقمانست كه مربوط بخاموشى است و اصلا بنا بر نقل ميدانى در مجمع الامثال اين عبارت متن نيز كه جزء كلمات خاتم الأنبياء صلّى اللَّه عليه و آله ذكر شده است از حضرت لقمان عليه السّلام است و نصّ عبارت ميدانى در مجمع الامثال اينست ( ص 354 چاپ طهران بتصحيح فرهاد ميرزا معتمد الدولة رحمة اللَّه عليه ) : « الصّمت حكم و قليل فاعله - الحكم الحكمة و منه قوله تعالى : آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا ، و معنى المثل استعمال الصّمت حكمة و لكن قلّ من يستعملها ؛ يقال : انّ لقمان الحكيم دخل على داود ( ع ) و هو يصنع درعا فهمّ لقمان ان يسأله عمّا يصنع ثمّ أمسك و لم يسأل حتّى تمّم داود الدّرع و قام فلبسها و قال : نعم أداة الحرب قال لقمان : الصّمت حكم و قليل فاعله » اين قصّه كه در تفاسير و در كتب اخبار نيز به حضرت لقمان نسبت داده شده و در ضمن فوائد سكوت و خاموشى در كتب اخلاق نيز ياد گرديده است أدلّ دليل است بر اينكه بايد در اينجا باشد و مناسب با اينجاست و بس ، پس اين عبارت هيچ مناسبتى با حديث « من يزرع خيرا يحصد رغبة » ندارد تا بلا فاصله و بدون هيچ ترجمه در شرح آن نوشته شود ( رجوع شود بسطر چهارم و پنجم ص 76 ) . اما مناسبت ذيل عبارت با اينجا آنست كه بنا بر اصل كلام متن نامربوط مىشود زيرا كه هيچ گونه ربط و اتصال و مناسبتى ميان خاموشى و نكوهش برخى از انواع تجارت نيست ليكن وقتى كه آخر عبارت متن را ملاحظه ميكنيم مىبينيم شرح و متن مربوط بذمّ برخى از اقسام تجارت است و عبارت بعد از آن نيز متمّم آنست در نهايت ربط و اتّصال بدون هيچ خدشه‌اى ، فالحمد لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ . و ناگفته نماند : نظير اين قبيل تشويش و تهافت و تقديم و تأخير و خروج از سياق كلام و عدم ربط ميان مطالب در جاهاى ديگر اين كتاب نيز اعمّ از اين نسخه و نسخهء اصل متعلق بنگارنده به نظر ميرسد و ما از ذكر اين قبيل موارد و معرّفى آنها به منظور عدم تصديع بر اهل فضل و تحقيق صرف نظر ميكنيم زيرا تصحيح و درست كردن اين قبيل اشتباهات صريح واقع در نسخ در حقيقت و واقع الامر از وظايف اوّليّه مصحّح هر متن است و اينجا نيز از باب نمونه معرّفى شد وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى .